• Anasayfa

Bilişsel psikoloji, bireyin bilgiyi nasıl edindiğini, bu bilgiyi nasıl işlediğini ve zaman içinde nasıl saklayıp yeniden kullandığını inceleyen bir psikoloji alt dalıdır. Bu alan, insan zihnini pasif bir yapı olarak değil, aktif biçimde çalışan bir bilgi işleme sistemi olarak ele alır. Günümüzde dikkat, bellek, algı, problem çözme, karar verme, zeka ve dil gibi pek çok zihinsel süreç bilişsel psikolojinin temel çalışma konuları arasında yer almaktadır.

1950’li yıllardan önce psikoloji alanında davranışçılık yaklaşımı hâkimdi ve yalnızca gözlemlenebilir davranışlar bilimsel inceleme konusu olarak kabul ediliyordu. Ancak sonraki yıllarda bu yaklaşım sorgulanmaya başlandı. Psikologlar, insan davranışlarını anlamak için zihinsel süreçlerin de incelenmesi gerektiğini savunarak içsel bilişsel mekanizmalara yöneldiler. Bu dönüşüm süreci, bilişsel devrim olarak adlandırılır. Bu kavram ilk kez Amerikalı psikolog Ulric Neisser tarafından 1967 yılında yayımlanan Cognitive Psychology adlı eserinde kullanılmıştır.

Bilişsel psikoloji, psikanalitik yaklaşımdan farklı olarak öznel yorumlara değil, deneysel ve ölçülebilir bilimsel yöntemlere dayanır. Zihinsel süreçler sistematik deneyler, gözlemler ve modeller aracılığıyla incelenir.

Bilişsel Psikolojinin Temel Varsayımları

Bilişsel psikoloji iki temel varsayım üzerine kuruludur. Birincisi, insan zihninin aktif bir bilgi işleme sistemi olduğudur. İkincisi ise zihinsel süreçlerin bilimsel yöntemler kullanılarak incelenebileceğidir. Bu varsayımlar, zihni bir bilgisayar gibi ele alan işlem modellerinin gelişmesine zemin hazırlamıştır.

Dikkat Kavramı

Bilişsel psikolojide dikkat, bireyin çevresindeki çok sayıdaki uyarıcı arasından hangilerine odaklandığını ve bilgiyi nasıl seçerek işlediğini açıklar. Günlük hayatta aynı anda pek çok duyusal deneyim yaşanmasına rağmen, kişi genellikle yalnızca belirli bir uyarıcıya odaklanabilir. Bilişsel psikologlar, bu seçimin nasıl gerçekleştiğini ve zihnin bilgiyi nasıl filtrelediğini anlamaya çalışır.

Dikkat farklı biçimlerde ortaya çıkar. Odaklanmış dikkat, kısa süreli ve ani uyarıcılara verilen tepkileri ifade eder. Sürekli dikkat, belli bir süre boyunca devam eden bir göreve odaklanmayı kapsar. Bölünmüş dikkat, aynı anda birden fazla işe dikkat etmeye çalışmayı tanımlar ve oldukça sınırlı bir kapasiteye sahiptir. Seçici dikkat ise çevredeki diğer uyarıcıları bastırarak belirli bir bilgiye yoğunlaşmayı sağlar.

Dikkatin sınırlarını gösteren önemli kavramlardan biri dikkatsiz körlüktür. Bu durum, kişinin dikkatinin başka bir noktaya yönelmiş olması nedeniyle çok belirgin bir uyarıcıyı fark edememesiyle ortaya çıkar. Bu olguya dair en bilinen örnek, Daniel Simons’un yürüttüğü Görünmez Goril deneyidir. Deney sonuçları, dikkatin algı üzerinde ne kadar belirleyici olduğunu açıkça ortaya koymuştur.

Problem Çözme Süreçleri

Bilişsel psikolojide problem, belirsizlik ya da engel içeren ve çözüm gerektiren bir durum olarak tanımlanır. Problem çözme süreci, problemi tanıma, analiz etme, çözüm yolları üretme ve en uygun karara ulaşma aşamalarını kapsar. Nihai amaç, karşılaşılan engeli en etkili şekilde aşmaktır.

Problemler iyi tanımlanmış ve kötü tanımlanmış olmak üzere ikiye ayrılır. İyi tanımlanmış problemlerde hedefler ve çözüm yolları nettir. Kötü tanımlanmış problemlerde ise çözüm için net bir yol bulunmaz ve bilgi toplama ile analiz süreci gerekir. Bu tür problemlerde genellikle birden fazla problem çözme stratejisi birlikte kullanılır.

Araştırmalar, insanların beyin fırtınası yapma, analoji kurma, büyük problemleri parçalara ayırma, varsayımları test etme ve deneme yanılma gibi çeşitli stratejiler kullandığını göstermektedir. Problem çözme süreci doğrusal değildir ve bireyler çoğu zaman aşamalar arasında ileri geri geçiş yapar.

Bellek ve Bilgi İşleme

Bellek, bilginin kodlanması, depolanması ve gerektiğinde geri çağrılması süreçlerini kapsar. Yeni bir bilginin bellekte yer edinebilmesi için önce kodlanması gerekir. Kodlanan bilgi depolanır ve ihtiyaç duyulduğunda erişim süreciyle bilinç düzeyine çıkarılır.

Belleğin işleyişini açıklamak için üç aşamalı bir model kullanılır. Duyusal bellek, çevreden gelen bilgilerin çok kısa süreliğine tutulduğu ilk aşamadır. Kısa süreli bellek, kişinin o anda farkında olduğu ve aktif olarak kullandığı bilgileri içerir. Uzun süreli bellek ise bilginin kalıcı olarak saklandığı evredir.

Uzun süreli bellekteki bilgiler her zaman bilinç düzeyinde değildir ancak ihtiyaç duyulduğunda hatırlanabilir. Bilgilerin kümelenme yoluyla düzenlendiği düşünülmektedir. Bu düzenleme, hatırlamayı kolaylaştırır ve bilginin işlevsel kullanımını artırır.

Belleğin Günlük Yaşamdaki Rolü

Bellek, bireyin kimliğini, deneyimlerini ve dünyayı algılayış biçimini şekillendirir. Karar verme, problem çözme ve sosyal etkileşimler büyük ölçüde geçmiş deneyimlere dayanır. Bellek olmadan öğrenme, planlama ve anlamlandırma mümkün değildir.

Tüm bilimsel ilerlemelere rağmen belleğin doğası hâlâ tam olarak çözülememiştir. Bu durum, bilişsel psikolojinin yaşayan ve sürekli gelişen bir bilim alanı olduğunu göstermektedir. İnsan zihninin nasıl çalıştığına dair sorular, bu alanın araştırma motivasyonunu canlı tutmaya devam etmektedir.